«دیگه همهچی شده با گوشی!»
این جمله را این روزها اگر در تاکسی، صف نانوایی، کافه، محل کار یا حتی دورهمیهای خانوادگی بشنویم، چندان عجیب نیست. یکی از خرید اینترنتی میگوید، دیگری از پیامی که صبح در یک کانال خبری دیده و نفر سوم هم از برنامهای تعریف میکند که با چند لمس ساده، کار چند ساعتهاش را انجام داده است.
واقعیت این است که زندگی شهری دیگر فقط در خیابانها، بازارها، ادارهها و محلهها جریان ندارد. بخش قابل توجهی از زندگی مردم به فضای دیجیتال منتقل شده است؛ جایی که شهروندان خبر میخوانند، خرید میکنند، آموزش میبینند، با دیگران ارتباط میگیرند و حتی برای انتخاب مسیر رفتوآمد یا برنامه روزانه خود تصمیم میگیرند.
شیراز نیز به عنوان شهری با سبک زندگی خاص، بافت فرهنگی متنوع و جامعهای فعال، از این تغییرات دور نمانده است. امروز شهروند شیرازی علاوه بر آنکه در یک محله و یک فضای فیزیکی زندگی میکند، در یک فضای دیجیتال هم حضور دارد؛ فضایی که رسانهها، شبکههای اجتماعی، هوش مصنوعی و ابزارهای آنلاین بخش مهمی از آن را شکل دادهاند.
اما پرسش اصلی اینجاست؛ آیا فقط استفاده از ابزارهای دیجیتال، شهروند دیجیتال بودن است؟
برای بررسی همین موضوع و شناخت تأثیر رسانه و فناوری بر سبک زندگی مردم شیراز، با مهندس آرش نادری، مهندس کامپیوتر و پژوهشگر حوزه هوش مصنوعی، گفتوگو کردهایم؛ گفتوگویی درباره اینکه فناوری چگونه وارد زندگی روزمره مردم شده و شهروند شیرازی در برابر این تغییرات با چه فرصتها و چالشهایی روبهروست.
وقتی گوشی، بخشی از زندگی روزمره میشود
اگر بخواهیم از یک نقطه ساده شروع کنیم، شهروندی دیجیتال دقیقاً یعنی چه؟ آیا هر کسی که گوشی هوشمند دارد، شهروند دیجیتال محسوب میشود؟
نه، صرف داشتن گوشی یا استفاده از اینترنت به معنای شهروند دیجیتال بودن نیست.
شهروندی دیجیتال بیشتر به نوع استفاده ما از فناوری مربوط میشود. اینکه بدانیم چگونه اطلاعات دریافت کنیم، چطور صحت یک خبر را بررسی کنیم، چگونه از اطلاعات شخصی خود محافظت کنیم و چطور در فضای آنلاین مسئولانه رفتار کنیم.
امروز یک شهروند ممکن است صبح اخبار را از تلفن همراهش دنبال کند، بعد یک خدمت را به صورت اینترنتی دریافت کند، برای رفتوآمد از یک اپلیکیشن استفاده کند و شب هم از طریق یک شبکه اجتماعی با دوستانش ارتباط داشته باشد.
پس فناوری دیگر یک ابزار جدا از زندگی نیست؛ بخشی از خود زندگی شده است.
شیراز؛ شهری که آرامآرام دیجیتالیتر میشود
وقتی درباره شیراز صحبت میکنیم، این تغییر را در زندگی روزمره مردم چگونه میتوان دید؟
اگر به زندگی روزمره مردم نگاه کنیم، تغییر کاملاً قابل مشاهده است.
در شیراز هم مثل بسیاری از شهرهای دیگر، خیلی از کارهایی که زمانی نیازمند مراجعه حضوری بود، امروز با تلفن همراه یا رایانه انجام میشود.
اما نکته جالب این است که این تغییر فقط در نسل جوان دیده نمیشود.
گاهی میبینیم پدر یا مادری که شاید چند سال پیش چندان با فناوری ارتباط نداشت، امروز برای فرزندش از یک برنامه استفاده میکند، سفارش اینترنتی انجام میدهد یا خبر مورد علاقهاش را در فضای مجازی دنبال میکند.
این یعنی فناوری دارد آرامآرام وارد سبک زندگی خانوادگی هم میشود.
از «شنیدم» تا «دیدم»
یکی از موضوعاتی که به نظر میرسد با گسترش رسانههای دیجیتال جدیتر شده، مسئله خبر و اطلاعات است. شهروند شیرازی امروز با حجم زیادی از خبر مواجه است. این مسئله چه تغییری در سبک زندگی ایجاد کرده؟
ما با یک تغییر مهم روبهرو هستیم.
در گذشته ممکن بود یک خبر را از تلویزیون، روزنامه یا فردی که در یک جمع حضور داشت دریافت کنیم. اما امروز یک خبر ممکن است در چند دقیقه به دست هزاران نفر برسد.
مشکل از جایی شروع میشود که سرعت دریافت خبر از سرعت بررسی آن بیشتر میشود.
گاهی مردم میگویند من خودم دیدم، اما وقتی بررسی میکنیم مشخص میشود فقط یک تصویر یا یک متن را در یک شبکه اجتماعی دیدهاند.
دیدن یک محتوا با معتبر بودن آن فرق دارد.
به نظر من یکی از مهمترین مهارتهای شهروندی دیجیتال این است که مردم یاد بگیرند قبل از بازنشر یک مطلب، چند ثانیه مکث کنند و از خودشان بپرسند این خبر از کجا آمده است؟
هوش مصنوعی وارد زندگی مردم شده است
حالا که صحبت از فناوری شد، نمیتوانیم از هوش مصنوعی عبور کنیم. هوش مصنوعی امروز چقدر به زندگی شهروندان شیراز نزدیک شده است؟
بسیار نزدیکتر از چیزی است که شاید تصور کنیم.
بعضی افراد فکر میکنند هوش مصنوعی فقط مربوط به شرکتهای بزرگ یا برنامهنویسان است، در حالی که چنین نیست.
امروز یک دانشجو میتواند برای یادگیری یک موضوع از ابزارهای هوش مصنوعی کمک بگیرد. یک صاحب کسبوکار میتواند برای تولید محتوا از آن استفاده کند. یک دانشآموز میتواند برای فهم بهتر یک موضوع آموزشی از ابزارهای هوشمند کمک بگیرد و حتی یک فرد عادی میتواند برای برنامهریزی روزانه یا پیدا کردن راهحل یک مسئله از آن استفاده کند.
اما استفاده درست از هوش مصنوعی هم نیازمند سواد است.
نباید هر پاسخی را که یک ابزار هوش مصنوعی ارائه میدهد، بدون بررسی بپذیریم.
شهر هوشمند فقط دوربین و اینترنت نیست
وقتی درباره شهر هوشمند صحبت میکنیم، معمولاً ذهن مردم به سمت تجهیزات و فناوری میرود. آیا شهر هوشمند واقعاً همین است؟
نه.
شهر هوشمند قبل از اینکه مجموعهای از تجهیزات باشد، باید بتواند زندگی شهروند را سادهتر کند.
اگر فناوری نتواند زمان مردم را کاهش دهد، دسترسی آنها به خدمات را آسانتر کند یا اطلاعات مناسبتری در اختیارشان قرار دهد، صرفاً داشتن تجهیزات پیشرفته به معنای هوشمندی شهر نیست.
مثلاً فرض کنید شهروند بتواند یک خدمت را بدون رفتوآمد غیرضروری دریافت کند یا اطلاعات مورد نیازش را در زمان مناسب به دست بیاورد. همین موضوع ساده میتواند کیفیت زندگی را تغییر دهد.
در واقع فناوری زمانی ارزشمند است که در خدمت انسان قرار بگیرد.
سبک زندگی؛ از خیابان تا صفحه نمایش
آیا این تغییرات روی روابط اجتماعی مردم هم اثر گذاشته است؟
قطعاً.
ما امروز با یک دوگانگی جالب روبهرو هستیم.
از یک طرف، فناوری امکان ارتباط با افراد بیشتری را فراهم کرده و از طرف دیگر ممکن است ارتباط عمیق خانوادگی و اجتماعی را تحت تأثیر قرار دهد.
مثلاً اعضای یک خانواده ممکن است در یک اتاق کنار هم نشسته باشند اما هر کدام مشغول کار با تلفن همراه خود باشند.
این مسئله فقط مربوط به شیراز نیست، اما در شهری که روابط خانوادگی و اجتماعی بخش مهمی از سبک زندگی مردم محسوب میشود، توجه به آن اهمیت بیشتری پیدا میکند.
فناوری نباید جای ارتباط انسانی را بگیرد.
باید کاری کند که ارتباط انسانی بهتر و آسانتر شود.
شهروند آگاه، فقط مصرفکننده نیست
اگر بخواهیم از یک شهروند شیرازی بخواهیم فقط چند نکته را درباره حضور در فضای دیجیتال رعایت کند، چه چیزهایی را پیشنهاد میکنید؟
من چند اصل ساده را پیشنهاد میکنم.
اول اینکه هر مطلبی را صرفاً به دلیل جذاب بودن باور نکنیم.
دوم اینکه اطلاعات شخصی خودمان را بیدلیل در اختیار هر سایت یا برنامهای قرار ندهیم.
سوم اینکه منبع خبر را بررسی کنیم.
چهارم اینکه بدانیم محتوایی که در شبکههای اجتماعی میبینیم، الزاماً تصویر کاملی از واقعیت نیست.
و پنجم اینکه استفاده از فناوری را مدیریت کنیم.
گاهی مسئله این نیست که ما چقدر از فناوری استفاده میکنیم، بلکه مسئله این است که آیا ما فناوری را مدیریت میکنیم یا فناوری دارد زمان و توجه ما را مدیریت میکند؟
رسانه محلی چه نقشی دارد؟
در این میان، رسانههای محلی شیراز چه نقشی میتوانند داشته باشند؟
رسانه محلی میتواند یک پل میان فناوری و زندگی واقعی مردم باشد.
رسانه محلی موضوعاتی را میبیند که شاید برای رسانههای بزرگتر اهمیت کمتری داشته باشد؛ مسائل محلهها، اتفاقات شهری، دغدغههای خانوادهها، کسبوکارهای محلی، رویدادهای فرهنگی و موضوعاتی که مستقیماً با زندگی مردم ارتباط دارند.
اگر این رسانهها بتوانند از ابزارهای دیجیتال برای روایت دقیقتر و سریعتر این مسائل استفاده کنند، نقش آنها در زندگی شهروندان پررنگتر میشود.
البته سرعت نباید جای دقت را بگیرد.
رسانهای که سریع خبر میدهد اما دقت لازم را ندارد، در بلندمدت اعتماد مخاطب را از دست میدهد.
فکر میکنید مهمترین تفاوت نسل امروز با نسلهای قبل در مواجهه با رسانه چیست؟
نسل جدید از کودکی با صفحه نمایش، اینترنت و ابزارهای دیجیتال روبهرو بوده است.
اما این موضوع به خودی خود به معنای سواد رسانهای بیشتر نیست.
ممکن است یک نوجوان خیلی سریع با یک نرمافزار کار کند، اما نداند اطلاعاتی که دریافت میکند چقدر معتبر است.
بنابراین مهارت فنی و سواد رسانهای دو موضوع متفاوت هستند.
ما باید هر دو را کنار هم ببینیم.
وقتی فناوری باید دوباره به انسان برگردد
اگر بخواهید آینده شهروندی دیجیتال در شیراز را در یک جمله توصیف کنید، چه میگویید؟
فکر میکنم آینده متعلق به شهری است که فناوری را وارد زندگی مردم میکند، اما اجازه نمیدهد انسان در میان فناوری گم شود.
قرار نیست شهروند فقط بیشتر آنلاین باشد.
قرار است زندگی برای او آسانتر، آگاهانهتر و باکیفیتتر شود.
اگر هوش مصنوعی، رسانه و ابزارهای دیجیتال بتوانند به مردم کمک کنند بهتر تصمیم بگیرند، بهتر ارتباط برقرار کنند و خدمات مورد نیازشان را راحتتر دریافت کنند، آن وقت میتوان گفت فناوری واقعاً در خدمت شهر قرار گرفته است.
شاید بد نباشد دوباره به همان جمله ساده اول برگردیم؛ «دیگه همهچی شده با گوشی.»
واقعیت این است که خیلی چیزها با گوشی شده، اما همهچیز نباید به گوشی خلاصه شود.
شهر هنوز خیابان دارد، محله دارد، خانواده دارد، کافه دارد، بازار دارد و آدمهایی دارد که باید روبهروی هم بنشینند و حرف بزنند.
شهروندی دیجیتال شاید از صفحه تلفن همراه شروع شود، اما اگر قرار باشد معنایی داشته باشد، باید دوباره به زندگی واقعی برگردد؛ به همان جایی که فناوری برای انسان ساخته شده است، نه انسان برای فناوری.
نویسنده: معصومه عرب
