حرف پرس: نوزدهمین جشنواره بین‌المللی سینما حقیقت از ۱۹ تا ۲۵ آذر ۱۴۰۴ در پردیس ملت تهران برگزار شد. افزایش تعداد آثار مستند، توسعه بخش‌های رقابتی و جنبی از جمله بخش‌های عکس و دانشجویی و نمایش فیلم‌ها در ۴۱ شهر کشور، این دوره را به یکی از گسترده‌ترین دوره‌های جشنواره تبدیل کرد. حضور بیش از ۸ هزار مخاطب در چهار روز نخست نیز از توجه بیشتر به سینمای مستند حکایت داشت. در این میان، برخی آثار با رویکردهای روایی و فرمی متفاوت، بحث‌های قابل توجهی میان منتقدان و مخاطبان ایجاد کردند.
«روباه و ماه صورتی»؛ تلفیق واقعیت و خیال در روایت یک زندگی
مهرداد اسکویی در مستند «روباه و ماه صورتی» زندگی یک مهاجر افغان را با روایتی متفاوت به تصویر کشیده است. این اثر با بهره‌گیری از دوربین تلفن همراه، انیمیشن سوررئال و ارتباط نزدیک با شخصیت اصلی، جهانی میان واقعیت و تخیل شکل می‌دهد.
ثریا اخلاقی، شخصیت محوری فیلم، علاوه بر روایت تجربه‌های تلخ زندگی خود، در شکل‌گیری فضای هنری اثر نیز نقش دارد. در این مستند، هنر به راهی برای مواجهه با رنج و رسیدن به امید تبدیل می‌شود. پیوند میان واقعیت و خیال و رابطه میان کارگردان و سوژه، از ویژگی‌های برجسته این فیلم است.
«برای ابراهیم»؛ مرور خاطرات یک نسل با سینمای حاتمی‌کیا
مستند «برای ابراهیم» با تمرکز بر اصغرزاده و رابطه او با صادقی، به پیوند این شخصیت با ابراهیم حاتمی‌کیا نیز می‌پردازد. فیلم با نمایش بخش‌هایی از پشت صحنه آثار شاخصی همچون «آژانس شیشه‌ای» و «مهاجر»، فرصتی برای مرور بخش‌هایی از تاریخ سینمای دفاع مقدس فراهم می‌کند.
اشاره به فیلم‌هایی مانند «بوی پیراهن» و حضور اصغرزاده در نقش جانباز شیمیایی در «از کرخه تا راین»، بر وجه نوستالژیک اثر افزوده است. این مستند در نهایت از یک روایت شخصی فراتر می‌رود و تصویری از نسلی ارائه می‌دهد که سینمای حاتمی‌کیا در شکل‌گیری خاطرات جمعی آن نقش داشته است.
«لاماسو»؛ داستان بازگشت از شکست
سید مسعود امامی در مستند «لاماسو» زندگی امیر علی‌اکبری، کشتی‌گیر و مبارز رزمی ایرانی، را با تمرکز بر فراز و فرودهای شخصی و ورزشی او روایت می‌کند. فیلم برخلاف مستندهای ورزشی متعارف، تنها به رقابت‌ها نمی‌پردازد و کشمکش‌های درونی قهرمان را نیز به نمایش می‌گذارد.
علی‌اکبری در این اثر، شخصیتی فراتر از یک ورزشکار شکست‌ناپذیر دارد؛ فردی با ضعف‌ها، امیدها و تجربه‌های دشوار که بارها سقوط می‌کند و دوباره برای بازگشت تلاش می‌کند. ترکیب درام زندگی شخصی با هیجان ورزش، «لاماسو» را به روایتی انسانی و چندلایه تبدیل کرده است.
«شنا در خلاف جهت»؛ اوتیسم در قاب خلاقیت و امید
جواد رزاقی‌زاده در مستند «شنا در خلاف جهت» به زندگی یک کارگردان تئاتر مبتلا به اوتیسم می‌پردازد. فیلم به جای محدود شدن به معرفی بیماری، ابعاد اجتماعی و روزمره زندگی افراد اوتیستیک را بررسی می‌کند.
شخصیت اصلی، فردی خلاق و متفاوت معرفی می‌شود که بخشی از محدودیت‌های خود را به زمینه‌ای برای شکل‌گیری جهان هنری‌اش تبدیل کرده است. این رویکرد، اثر را از یک گزارش پزشکی یا اجتماعی فراتر می‌برد و بر امکان امید، خلاقیت و بازسازی فردی تأکید می‌کند.
«گره»؛ بازتاب هویت ایرانی در مسیر جهانی فرش
وحید صداقت در مستند «گره» جایگاه فرش ایرانی در ایتالیا را به عنوان موضوعی فرهنگی و اجتماعی بررسی می‌کند. فیلم نشان می‌دهد که فرش ایرانی در اروپا تنها یک اثر هنری یا کالای ارزشمند نیست، بلکه در زندگی روزمره مردم، از نگهداری تا تعمیر و بازسازی، حضور دارد.
روایت شخصی، نقد اجتماعی، انیمیشن در بخش مصاحبه‌ها و تدوین حساب‌شده، از عناصر مهم این مستند هستند. «گره» فرش ایرانی را از جایگاه یک محصول فراتر برده و آن را نمادی از هنر و تمدن ایران معرفی می‌کند.
«راش»؛ فاصله میان تصاویر خام و روایت جنگ
نیما مهدیان در مستند «راش» به جنگ دوازده‌روزه می‌پردازد. عنوان فیلم به تصاویر خام و دست‌نخورده اشاره دارد و ساختار آن نیز با جابه‌جایی مکرر تصاویر و فاصله گرفتن از روایت خطی، تلاش می‌کند تجربه زیسته مردم در شرایط جنگی را بازتاب دهد.
با این حال، میان ادعای ارائه تصویری بی‌واسطه از جنگ و ساختار نهایی فیلم فاصله وجود دارد. اثر با وجود بهره‌گیری از گزارش‌های میدانی و موقعیت‌های مهم جغرافیایی و نظامی، نتوانسته روایتی کاملاً منسجم و مستقل ارائه کند. نشانه‌هایی از سفارشی بودن در فیلم دیده می‌شود و این مسئله، ادعای بی‌طرفی آن را با پرسش‌هایی همراه می‌کند.
«آگیرا»؛ ایده جذاب درگیر با ضعف تمرکز روایی
مستند «آگیرا» ساخته محمدصادق اسماعیلی، با استقبال گسترده مخاطبان روبه‌رو شد و پرمخاطب‌ترین فیلم جشنواره نوزدهم لقب گرفت. موضوع اصلی فیلم، جست‌وجوی علی برای یافتن مادر واقعی‌اش است؛ سوژه‌ای که از ظرفیت بالایی برای ایجاد تعلیق برخوردار است.
با وجود شروع جذاب، فیلم در ادامه به جزئیات گسترده‌ای از زندگی علی می‌پردازد و تمرکز بر نقاط عطف جست‌وجو کاهش می‌یابد. پرداختن به واکنش‌های روزمره و پرسش‌های متعدد، به تدریج از کشش اولیه روایت می‌کاهد. در نتیجه، «آگیرا» با وجود ایده قدرتمند، در حفظ انسجام و توجه مخاطب با چالش روبه‌رو می‌شود.
«من جلال آل‌احمد هستم»؛ روایتی از زندگی یک روشنفکر با محوریت مرگ
علی اکبری در مستند «من جلال آل‌احمد هستم» مرگ مشکوک این نویسنده را نقطه آغاز روایت قرار داده است. ساختار دورانی فیلم، مخاطب را از پایان زندگی جلال به بررسی جایگاه او در تاریخ روشنفکری ایران می‌برد.
پرسش درباره چگونگی مرگ آل‌احمد و احتمال نقش فشارهای سیاسی و ساواک، محور اصلی اثر است. فیلم همچنین به بازنمایی شخصیتی جسور و جنجالی می‌پردازد که در برابر غرب‌گرایی موضع داشت و گرایش‌های دینی را در اندیشه خود دنبال می‌کرد. در این روایت، جلال تنها یک نویسنده نیست، بلکه چهره‌ای اثرگذار در فضای اجتماعی و سیاسی ایران به شمار می‌رود.
«هویدا؛ یک پرتره صوتی»؛ تاریخ از دریچه اسناد شنیداری
محسن کریمیان در مستند «هویدا؛ یک پرتره صوتی» به زندگی امیرعباس هویدا، نخست‌وزیر سیزده‌ساله حکومت پهلوی، می‌پردازد. استفاده از نوارهای صوتی متعلق به نزدیکان دولت و دوستان هویدا، ویژگی اصلی این اثر است.
این شیوه با ارائه صداها و لحن‌های واقعی، مستند را از بازسازی‌های معمول تاریخی متمایز می‌کند. تصاویر طراحی‌شده بر اساس محتوای نوارها نیز ترکیب متفاوتی از صوت و تصویر به وجود آورده‌اند.
با این حال، پرداخت ناکافی به ابعاد شخصی زندگی هویدا و روایت مرگ او، مانع شکل‌گیری تصویری کامل از شخصیت وی شده است. فیلم به جای ارائه پاسخ‌های قطعی، پرسش‌هایی درباره فساد، ناکارآمدی و نقش هویدا در سقوط حکومت پهلوی مطرح می‌کند و زمینه‌ای برای بازاندیشی در تاریخ معاصر فراهم می‌آورد.
جمع‌بندی؛ سینمای مستند در مرز روایت و واقعیت
آثار نوزدهمین جشنواره سینما حقیقت نشان می‌دهند که مستندسازی ایران همچنان در مسیر تجربه‌های روایی، پرداختن به مسائل انسانی و بازخوانی تاریخ و فرهنگ حرکت می‌کند. فیلم‌هایی همچون «روباه و ماه صورتی»، «لاماسو»، «شنا در خلاف جهت» و «گره» با بهره‌گیری از ظرفیت‌های انسانی و فرمی، از روایت‌های متعارف فاصله گرفته‌اند.
در مقابل، «راش» و «آگیرا» با چالش‌هایی در انسجام روایت، استقلال ساختاری و تمرکز بر موضوع مواجه بوده‌اند. این آثار نشان می‌دهند که اهمیت سوژه به تنهایی تضمین‌کننده موفقیت یک مستند نیست و کیفیت روایت، نحوه مواجهه با واقعیت و استقلال فیلمساز نقش تعیین‌کننده‌ای دارند.
جشنواره نوزدهم بار دیگر بستری برای نمایش توانایی‌ها و ضعف‌های سینمای مستند ایران فراهم کرد؛ سینمایی که همچنان درگیر پرسش‌هایی درباره مرز میان واقعیت، خلاقیت هنری و مستندسازی سفارشی است.
نویسنده: معصومه عرب
